ગુજરાતી છંદ | Chhand In Gujarati

શું તમે Chhand In Gujarati વિશે સરળ અને ઉપયોગી માહિતી શોધી રહ્યા છો? તો તમે યોગ્ય જગ્યાએ આવ્યા છો!

Gujarati Chhand (છંદ) ગુજરાતી વ્યાકરણ અને સાહિત્યનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. છંદ એટલે કવિતામાં શબ્દોની ગતિ, લય અને માત્રાનો નિયમિત બંધારણ. છંદના ઉપયોગથી કવિતા વધુ મીઠી, અસરકારક અને ગાનમય બને છે.

આ લેખમાં અમે વિવિધ છંદ ના પ્રકાર સરળ અને સમજવા યોગ્ય રીતે રજૂ કર્યા છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓ તેને સહેલાઈથી શીખી શકે અને અભ્યાસ, પરીક્ષા અથવા લેખનમાં ઉપયોગ કરી શકે.

આ Gujarati Chand ઉપરાંત, તમે અહીં રૂઢિપ્રયોગ અને તેના અર્થ, વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો , ગુજરાતી ઉખાણા અને અન્ય શૈક્ષણિક માહિતી પણ વાંચી શકો છો.

છંદ અને છંદ ના પ્રકાર | Chhand In Gujarati

છંદ એટલે શું?

કવિતામાં શબ્દોની ગોઠવણી માત્રા, અક્ષર, લય અને તાલ પ્રમાણે કરવામાં આવે તેને છંદ કહે છે.
છંદ કવિતાને મધુર, ગેય અને આકર્ષક બનાવે છે.

સરળ શબ્દોમાં:
કવિતાની પંક્તિઓમાં નિયમિત લય અને માત્રાની રચના એટલે છંદ.

છંદના પ્રકાર

ગુજરાતી વ્યાકરણમાં છંદ મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના હોય છે:

1. અક્ષરમેળ છંદ
   જેમાં દરેક પંક્તિમાં અક્ષરોની સંખ્યા સરખી હોય છે. ઉદાહરણ:
   “જનનીની જોડ સખી નહીં જડે.”
2. માત્રામેળ છંદ
   જેમાં દરેક પંક્તિમાં માત્રાઓની સંખ્યા સરખી હોય છે. ઉદાહરણ:
   દોહા, ચોપાઈ વગેરે.
3. સંખ્યામેળ છંદ
   જેમાં ગણ અથવા અક્ષર સમૂહની સંખ્યા નક્કી હોય છે. ઉદાહરણ:
   મનહર, ઘનાક્ષરી વગેરે.

છંદનું મહત્વ

→ કવિતામાં સંગીતમયતા લાવે છે.
→ વાંચવામાં અને ગાવામાં સરળ બને છે.
→ કવિતાને સુંદર અને અસરકારક બનાવે છે.
→ યાદ રાખવામાં સરળ બને છે.

છંદ ઓળખવા માટે કેટલાક શબ્દોની સમજૂતી

છંદ ઓળખવા માટે નીચેના શબ્દો સમજવા ખૂબ જરૂરી છે.

1. અક્ષર
   ઉચ્ચારનો એક ભાગ એટલે અક્ષર.
   જેમ કે: “કમળ” = ક + મળ (2 અક્ષર)
2. માત્રા
   અક્ષરને બોલવામાં જેટલો સમય લાગે તેને માત્રા કહે છે.
   માત્રા બે પ્રકારની હોય છે:

→ લઘુ (૧ માત્રા)
અ, ઇ, ઉ જેવા ટૂંકા સ્વર.
ઉદાહરણ: કમળ = ક(1) + મ(1) + ળ(1)

→ ગુરુ (૨ માત્રા)
આ, ઈ, ઊ, એ, ઐ, ઓ, ઔ, અં, અઃ જેવા લાંબા સ્વર.
ઉદાહરણ: કાલ = કા(2) + લ(1)

3. લઘુ
   જે અક્ષરનો ઉચ્ચાર ટૂંકો થાય અને ૧ માત્રા ગણાય.
   ઉદાહરણ: ક, તિ, મુ
4. ગુરુ
   જે અક્ષરનો ઉચ્ચાર લાંબો થાય અને ૨ માત્રા ગણાય.
   ઉદાહરણ: કા, તી, મૂ
5. ચરણ
   કવિતાની દરેક પંક્તિને ચરણ કહે છે.
   ઉદાહરણ:
   “ચંદન છે આ દેશની માટી” → એક ચરણ
6. યતિ
   કવિતા વાંચતી વખતે વચ્ચે લેવાતો વિરામ એટલે યતિ.
   જેમ કે:
   “જનનીની જોડ / સખી નહીં જડે”
7. ગણ
   ત્રણ અક્ષરના સમૂહને ગણ કહે છે.
   છંદશાસ્ત્રમાં ૮ ગણ હોય છે:

→ યગણ = લઘુ ગુરુ ગુરુ (। ૫ ૫)
→ મગણ = ગુરુ ગુરુ ગુરુ (૫ ૫ ૫)
→ તગણ = ગુરુ ગુરુ લઘુ (૫ ૫ ।)
→ રગણ = ગુરુ લઘુ ગુરુ (૫ । ૫)
→ જગણ = લઘુ ગુરુ લઘુ (। ૫ ।)
→ ભગણ = ગુરુ લઘુ લઘુ (૫ । ।)
→ નગણ = લઘુ લઘુ લઘુ (। । ।)
→ સગણ = લઘુ લઘુ ગુરુ (। । ૫)

8. લય
   કવિતા વાંચવામાં આવતો તાલબદ્ધ પ્રવાહ એટલે લય.
9. પ્રાસ
   પંક્તિના અંતે આવતો સરખો અવાજ કે સરખા શબ્દો.
   ઉદાહરણ:
   રામ – નામ – કામ
10. માત્રામેળ
    પંક્તિમાં કુલ માત્રાઓ સરખી હોય.
11. અક્ષરમેળ
    પંક્તિમાં કુલ અક્ષરો સરખા હોય.
12. સંખ્યામેળ
    ગણોની સંખ્યા અથવા અક્ષર જૂથોની સંખ્યા સરખી હોય.

આ શબ્દોની સમજથી છંદ ઓળખવો ખૂબ સરળ બની જાય છે.

છંદ ઓળખવાની રીત:

1. કવિતાની પંક્તિ (ચરણ) અલગ કરો
   સૌપ્રથમ કવિતાની દરેક પંક્તિને અલગ કરો.
   ઉદાહરણ:
   “જનનીની જોડ સખી નહીં જડે”
2. અક્ષરો ગણો
   દરેક પંક્તિમાં કેટલા અક્ષર છે તે ગણો.
   જો દરેક પંક્તિમાં અક્ષર સરખા હોય તો તે અક્ષરમેળ છંદ હોઈ શકે.
3. માત્રા ગણો
   દરેક શબ્દમાં લઘુ (૧) અને ગુરુ (૨) પ્રમાણે માત્રા ગણો.
   જો દરેક પંક્તિમાં માત્રા સરખી હોય તો તે માત્રામેળ છંદ હોઈ શકે.

ઉદાહરણ:
ક = ૧
કા = ૨

4. ગણ ઓળખો
   ત્રણ અક્ષરના સમૂહ બનાવી ગણ ઓળખો.
   જેમ કે:
   લઘુ ગુરુ ગુરુ = યગણ
   ગુરુ ગુરુ લઘુ = તગણ
5. યતિ (વિરામ) તપાસો
   કવિતા વાંચતી વખતે ક્યાં વિરામ આવે છે તે જુઓ.
   કેટલાક છંદોમાં યતિ નક્કી હોય છે.
6. લય તપાસો
   કવિતા ગાઈ અથવા બોલી જુઓ.
   જો તાલ અને લય સરખી રહે તો છંદ ઓળખવામાં સહેલું પડે.
7. પ્રાસ તપાસો
   પંક્તિના અંતે સરખો અવાજ આવે છે કે નહીં તે જુઓ.
   જેમ કે:
   નામ – કામ – ધામ
8. છંદના નિયમ સાથે સરખાવો
   અક્ષર, માત્રા, ગણ, યતિ અને લય પ્રમાણે જાણીતા છંદ સાથે સરખાવો.

સરળ રીત:
→ અક્ષર સરખા = અક્ષરમેળ
→ માત્રા સરખી = માત્રામેળ
→ ગણ/સંખ્યા સરખી = સંખ્યામેળ

અક્ષરમેળ છંદ (રૂપમેળ) :

1. ઇન્દ્રવજા
   → અક્ષર સંખ્યા: 11
   → સૂત્ર: તતજગાગા
   → ઓળખ: શરૂઆતમાં તગણ
   → યતિ: 5મા અક્ષરે
   → ઉદાહરણ: “સજ્જન સદા સુખદાયી બને.”
2. ઉપેન્દ્રવજા
   → અક્ષર સંખ્યા: 11
   → સૂત્ર: જતજગાગા
   → ઓળખ: શરૂઆતમાં જગણ
   → યતિ: 5મા અક્ષરે
   → ઉદાહરણ: “જીવન સદા જગમાં જાગતું.”
3. ઉપજાતિ
   → અક્ષર સંખ્યા: 11
   → સૂત્ર: ઇન્દ્રવજા + ઉપેન્દ્રવજા
   → ઓળખ: બંનેનું મિશ્રણ
   → યતિ: 5મા અક્ષરે
   → ઉદાહરણ: “પ્રભુ કૃપાથી જીવન ઉજળે.”
4. વસંતતિલકા
   → અક્ષર સંખ્યા: 14
   → સૂત્ર: તભજજગાગા
   → ઓળખ: ગૌરવપૂર્ણ લય
   → યતિ: 8મા અક્ષરે
   → ઉદાહરણ: “વસંત પધાર્યો વનમાં વિહરતો.”
5. શાલિની
   → અક્ષર સંખ્યા: 11
   → સૂત્ર: માતતગાગા
   → ઓળખ: મધુર લય
   → યતિ: 4મા અક્ષરે
   → ઉદાહરણ: “મધુર મનોહર ગાન ગવાય.”
6. રથોદ્ધતા
   → અક્ષર સંખ્યા: 12
   → સૂત્ર: રનરલગા
   → ઓળખ: તેજ ગતિ
   → યતિ: 6મા અક્ષરે
   → ઉદાહરણ: “દોડે રથ ગર્જના સાથે.”
7. ઇન્દ્રવંશા
   → અક્ષર સંખ્યા: 12
   → સૂત્ર: તતજગાગા
   → ઓળખ: ગૌરવમય
   → યતિ: 6મા અક્ષરે
   → ઉદાહરણ: “વીર વંશે વીરતા ગાય.”
8. શિખરિણી
   → અક્ષર સંખ્યા: 17
   → સૂત્ર: યમનસભલગા
   → ઓળખ: ઊંચી ભાવના
   → યતિ: 6 અને 11 અક્ષરે
   → ઉદાહરણ: “ગિરિશિખરે ગુંજે ગાન મધુર.”
9. મંદાક્રાંતા
   → અક્ષર સંખ્યા: 17
   → સૂત્ર: મભનતતગાગા
   → ઓળખ: વિરહભાવ
   → યતિ: 4 અને 10 અક્ષરે
   → ઉદાહરણ: “કશ્ચિત્કાંતા વિરહગુરુણા…”
10. પૃથ્વી
    → અક્ષર સંખ્યા: 17
    → સૂત્ર: જસજસયલગા
    → ઓળખ: ગંભીરતા
    → યતિ: 8મા અક્ષરે
    → ઉદાહરણ: “ધરતી ધરે સર્વ ભાર સદા.”
11. હરિણી
    → અક્ષર સંખ્યા: 17
    → સૂત્ર: નસંમરલગા
    → ઓળખ: નાજુક લય
    → યતિ: 6 અને 10 અક્ષરે
    → ઉદાહરણ: “હરિણી સમ ચાલે સુહાની.”
12. સ્રગ્ધરા
    → અક્ષર સંખ્યા: 21
    → સૂત્ર: મરભનયયય
    → ઓળખ: લાંબો છંદ
    → યતિ: 7 અને 14 અક્ષરે
    → ઉદાહરણ: “માળ સમ શોભે શબ્દમાળા.”
13. શાર્દૂલવિક્રીડિત
    → અક્ષર સંખ્યા: 19
    → સૂત્ર: મસજસતતગા
    → ઓળખ: વીરરસ
    → યતિ: 12મા અક્ષરે
    → ઉદાહરણ: “જય જય ગર્વી ગુજરાત.”
14. માલિની
    → અક્ષર સંખ્યા: 15
    → સૂત્ર: નનમયય
    → ઓળખ: મધુરતા
    → યતિ: 8મા અક્ષરે
    → ઉદાહરણ: “માળ સમ ગૂંથાય વાણી.”
15. વિયોગિની
    → અક્ષર સંખ્યા: 15
    → સૂત્ર: સસજગાગા
    → ઓળખ: વિયોગભાવ
    → યતિ: 8મા અક્ષરે
    → ઉદાહરણ: “પ્રિય વિના મન કાં રડે.”
16. અનુષ્ટુપ
    → અક્ષર સંખ્યા: 8
    → સૂત્ર: ૮ અક્ષરના ચાર ચરણ
    → ઓળખ: શ્લોકમાં પ્રખ્યાત
    → યતિ: 4મા અક્ષરે
    → ઉદાહરણ: “કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે…”

માત્રામેળ છંદ:

જે છંદમાં દરેક ચરણમાં માત્રાઓની સંખ્યા નક્કી હોય તેને માત્રામેળ છંદ કહે છે।
આ છંદમાં અક્ષરોની સંખ્યા અલગ હોઈ શકે, પરંતુ માત્રા સરખી રહે છે।

1. દોહા
   → માત્રા સંખ્યા: 13-11 / 13-11
   → સૂત્ર: 13,11,13,11
   → ઓળખ: પ્રથમ અને ત્રીજા ચરણમાં 13, બીજા અને ચોથામાં 11 માત્રા
   → યતિ: 13મી માત્રાએ
   → ઉદાહરણ:
   “ગુરુ ગોવિંદ દોઉ ખડે…”
2. ચોપાઈ
   → માત્રા સંખ્યા: 16-16-16-16
   → સૂત્ર: 16 માત્રાના ચાર ચરણ
   → ઓળખ: દરેક ચરણમાં 16 માત્રા
   → yતિ: 8મી માત્રાએ
   → ઉદાહરણ:
   “મંગલ ભવન અમંગલ હારી…”
3. સવૈયા
   → માત્રા સંખ્યા: 31 અથવા 32
   → સૂત્ર: નિશ્ચિત માત્રા બંધ
   → ઓળખ: ગાનયોગ્ય છંદ
   → યતિ: જરૂર મુજબ
   → ઉદાહરણ:
   “શ્રી ગુરુ ચરણ સરોજ રજ…”
4. હરિગીત
   → માત્રા સંખ્યા: 28
   → સૂત્ર: 14 + 14
   → ઓળખ: ગીત સમાન લય
   → યતિ: 14મી માત્રાએ
   → ઉદાહરણ:
   “હે પ્રભુ આનંદદાતા…”
5. ઝૂલણા
   → માત્રા સંખ્યા: 37
   → સૂત્ર: 10+10+10+7
   → ઓળખ: ઝૂલતા તાલ જેવી લય
   → યતિ: અનુકૂળ વિરામ
   → ઉદાહરણ:
   “આવો મારો લાલ…”
6. રોળા
   → માત્રા સંખ્યા: 24
   → સૂત્ર: 11 + 13
   → ઓળખ: દોહાના ઉલટ ક્રમ જેવો
   → યતિ: 11મી માત્રાએ
   → ઉદાહરણ:
   “સાચું કહું તો સાંભળ…”
7. કુંડળિયા
   → માત્રા સંખ્યા: દોહા + રોળા
   → સૂત્ર: 13-11 / 11-13
   → ઓળખ: દોહા અને રોળાનો મિશ્રણ
   → યતિ: નિયમ મુજબ
   → ઉદાહરણ:
   “જગમાં સારો કોણ…”
8. સોરઠા
   → માત્રા સંખ્યા: 11-13 / 11-13
   → સૂત્ર: 11,13,11,13
   → ઓળખ: દોહાનો ઊલટો
   → યતિ: 11મી માત્રાએ
   → ઉદાહરણ:
   “બડો થયો તો શું થયો…”
9. પદ
   → માત્રા સંખ્યા: અલગ અલગ
   → સૂત્ર: ગેય સ્વરૂપ
   → ઓળખ: ભજનમાં વપરાય
   → યતિ: ગાન પ્રમાણે
   → ઉદાહરણ:
   “વૈષ્ણવ જન તો…”
10. ગીતિકા
    → માત્રા સંખ્યા: 26
    → સૂત્ર: 14+12
    → ઓળખ: મધુર ગેયતા
    → યતિ: 14મી માત્રાએ
    → ઉદાહરણ:
    “મધુર મનોહર…”

સંખ્યામેળ છંદ:

જે છંદમાં દરેક ચરણમાં અક્ષર-સમૂહો (ગણ) અથવા અક્ષરોની ચોક્કસ સંખ્યા નક્કી હોય, પરંતુ લઘુ-ગુરુનો કડક નિયમ ન હોય, તેને સંખ્યામેળ છંદ કહે છે।

1. મનહર
   → સંખ્યા: 31 અક્ષર
   → સૂત્ર: 16 + 15
   → ઓળખ: લાંબી અને મધુર પંક્તિ
   → યતિ: 16મા અક્ષરે
   → ઉદાહરણ:
   “મન મોર બનીને નાચે આજે.”
2. ઘનાક્ષરી
   → સંખ્યા: 32 અક્ષર
   → સૂત્ર: 16 + 16
   → ઓળખ: દરેક ચરણમાં 32 અક્ષર
   → યતિ: 16મા અક્ષરે
   → ઉદાહરણ:
   “ઘનઘોર ગગનમાં ગાજે મેઘ.”
3. વનવેલી
   → સંખ્યા: 16 અક્ષર
   → સૂત્ર: 8 + 8
   → ઓળખ: ટૂંકી અને સરળ રચના
   → યતિ: 8મા અક્ષરે
   → ઉદાહરણ:
   “વનમાં વેલી લહેરાય.”
4. કવિત
   → સંખ્યા: 31 અથવા 32 અક્ષર
   → સૂત્ર: નિશ્ચિત અક્ષરસંખ્યાવાળો
   → ઓળખ: ગાન અને વર્ણન માટે યોગ્ય
   → યતિ: મધ્યમાં
   → ઉદાહરણ:
   “કવિ હૃદયથી ગાય સદા.”
5. ઝૂલણા (સંખ્યામેળ સ્વરૂપ)
   → સંખ્યા: 37 અક્ષર
   → સૂત્ર: 10+10+10+7
   → ઓળખ: ઝૂલતા તાલ જેવી લય
   → યતિ: અનુકૂળ
   → ઉદાહરણ:
   “ઝૂલે ઝૂલે લાલડો.”
6. છપ્પય
   → સંખ્યા: છ ચરણવાળો
   → સૂત્ર: નિશ્ચિત ચરણસંખ્યા
   → ઓળખ: છ પંક્તિનું બંધારણ
   → યતિ: જરૂર મુજબ
   → ઉદાહરણ:
   “વીર વંદના ગાતાં જાવ.”
7. કુંડળિયા
   → સંખ્યા: મિશ્ર બંધ
   → સૂત્ર: દોહા + રોળા
   → ઓળખ: શરૂઆતનો શબ્દ અંતે આવે
   → યતિ: નિયમ મુજબ
   → ઉદાહરણ:
   “રામ નામ રટતાં રહો.”
8. સવૈયા
   → સંખ્યા: નિશ્ચિત ગણબંધ
   → સૂત્ર: વિવિધ
   → ઓળખ: ગેય અને ઝડપી લય
   → યતિ: જરૂર મુજબ
   → ઉદાહરણ:
   “જય જય શ્રી રઘુવીર.”
9. કુંડલ
   → સંખ્યા: ગોળ રચના
   → સૂત્ર: શરૂઆત-અંત સમાન
   → ઓળખ: પુનરાવર્તન
   → યતિ: અનુકૂળ
   → ઉદાહરણ:
   “પ્રેમથી પ્રભુને પામો.”
10. મુક્તક
    → સંખ્યા: સ્વતંત્ર
    → સૂત્ર: બંધન ઓછું
    → ઓળખ: એક જ શ્લોકમાં પૂર્ણ અર્થ
    → યતિ: અનુકૂળ
    → ઉદાહરણ:
    “સાચું બોલો, સારું કરો.”

Conclusion

આ લેખમાં અમે Chhand In Gujaratiને સરળ અને સમજવા યોગ્ય રીતે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. છંદ ગુજરાતી કવિતા અને સાહિત્યને વધુ સુંદર, મધુર અને અસરકારક બનાવે છે. છંદના નિયમો સમજવાથી વિદ્યાર્થીઓ કવિતાનો અર્થ વધુ સારી રીતે સમજી શકે છે અને સુંદર રચનાઓ પણ કરી શકે છે. આશા છે કે આ છંદ ના ઉદાહરણ, Gujarati Chand તમને ઉપયોગી સાબિત થશે.

આવી વધુ શૈક્ષણિક અને ઉપયોગી માહિતી માટે અમારી સાથે જોડાયેલા રહો. ખુબ ખુબ આભાર. Thank You!

Disclaimer

આ લેખમાં આપવામાં આવેલી માહિતી માત્ર શૈક્ષણિક અને સામાન્ય જાણકારી માટે રજૂ કરવામાં આવી છે. Chhand In Gujarati વિવિધ શૈક્ષણિક અને સાહિત્યિક સ્ત્રોતોના આધાર પર તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં કોઈ વિશેષ દાવો કરવાનો ઉદ્દેશ નથી. જો કોઈ ટાઇપિંગ ભૂલ અથવા માહિતીમાં ત્રુટિ જણાય તો કૃપા કરીને અમને જાણ કરશો.

આ પણ જરૂર વાંચો:

• સમાનાર્થી શબ્દો
• ગુજરાતી તળપદા શબ્દો
• શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ
• ગુજરાતી કહેવત